Gerard de Jode
kaart van het Graafschap Vlaanderen (1578)
in de kijker: Gerard de Jode - kaar van het Graafschap Vlaanderen (1578)
Gerard de Jode werd in 1509 geboren in Nijmegen en vestigde zich omstreeks 1550 als graveur, drukker en uitgever van kaarten in Antwerpen, waar hij nauw samenwerkte met Plantijn. Gerard de Jode gaf o.m. kaarten van Abraham Ortelius uit. Die samenwerking bekoelde in het licht van de wedloop tussen beiden om een atlas uit te brengen. In 1569 gaf De Jode een verzameling kaarten uit over het Duitse Rijk in de brede zin (met inbegrip van de lage landen), maar de ambitie reikte verder en hij wilde dit bundel opschalen naar een heuse atlas door zijn verzameling 'Duitse' kaarten aan te vullen met een reeks kaarten van andere landen, met bijhorende verklarende teksten. Maar Ortelius was De Jode te snel af en bracht als eerste zijn Theatrum Orbis Terrarum ('schouwspel van de wereld') uit in 1570. Het Theatrum bevatte 53 kaarten en wordt als allereerste moderne wereldatlas bestempeld. De Jode kreeg voor zijn eigen atlas Speculum Orbis Terrarum ('spiegel van de wereld') de kerkelijke approbatie in 1573, maar de koninklijke approbatie volgde pas - klaarblijkelijk mede door toedoen van Ortelius, die zijn concurrent De Jode stokken in de wielen stak - in 1577. De Jode's tweedelig Speculum, bestaande uit 38 kaarten van het Duitse Rijk (tweede deel) en 27 kaarten van andere landen (eerste deel) 'met tekst en uitleg' verscheen uiteindelijk in 1578, acht jaar na Ortelius' Theatrum. Intussentijd had Ortelius de markt ingepalmd en het 'atlassenpleit' gewonnen: er verschenen ruim dertig edities van zijn Theatrum, tot ver na zijn dood in 1598 (de laatste editie tijdens het leven van Ortelius bevatte 119 kaarten, en in de edities na zijn overlijden dikte dit aantal aan tot maar liefst 166 stuks). Het Speculum van Gerard de Jode kende daarentegen maar een matig succes en het bleef tijdens zijn leven bij die ene editie uit 1578. De Jode werkte verbeten aan een tweede editie, maar die werd pas afgewerkt en uitgegeven door zijn zoon Cornelis in 1593, twee jaar na Gerard's overlijden in 1591. Die tweede, herziene en uitgebreide uitgave telde 109 kaarten en kende een iets groter succes dan de initiële versie uit 1578, zonder daarom een kaskraker te worden. Aan de kwaliteit van de kaarten zal het niet gelegen hebben, want volgens menig expert zijn een aantal kaarten van Gerard de Jode superieur aan die van Abraham Ortelius.
Die eerste atlassen van Ortelius en De Jode kwamen tot stand in een woelige periode, kort na de Beeldensorm van 1566 en de aansluitende uitbraak van de Tachtigjarige Oorlog in 1568. De val van Antwerpen volgde in 1585, met in het zog de sluiting van de Schelde. Daarmee ebde de rol van Antwerpen als wereldstad weg en kreeg de exodus van een deel van de Vlaamse intelligentsia naar de Noordelijke Nederlanden een nieuwe impuls. Om het allemaal nog wat breder te kaderen op de tijdsas, kan er nog meegegeven worden dat de atlas van Mercator pas in 1595 - postuum - werd uitgegeven (Mercator overleed in 1594). De befaamde Atlas Major van Blaeu kwam er pas in de periode 1662-1665, ruim 80 jaar na het Speculum van Gerard de Jode.
Maar laat ons terugkomen op de 'Vlaanderenkaart' van Gerard de Jode die Galerie Saint-Clair aanbiedt. De beperkte oplage van De Jode's Speculum maakt dat de kaarten uit die atlas veel zeldzamer en dus meer gezocht zijn dan die van Ortelius' Theatrum: dit is al zo voor de kaarten uit de tweede - postume - uitgave van 1593, maar is nog beduidend meer het geval voor de kaarten uit de eerste editie van 1578. Op de kaart van 1593 worden de zandbanken voor de kustlijn gevisualiseerd (die komen niet voor in de versie van 1578). Bovendien verdween in de versie van 1593, links van het wapenschild van Henegouwen, de vermelding die aangeeft dat de kaart door Gerard de Jode werd uitgegeven in Antwerpen en geïnspireerd was op een oudere kaart van de Italiaanse carthograaf Tramezzino (ook als Tramesini gespeld). In die tijd werd er duchtig gekopieerd en zelfs geplagieerd en vond De Jode het 'achteraf bekeken' misschien niet meer nodig om zijn inspiratiebron te vermelden. Er valt nota bene te noteren dat Tramesini zijn eigen Vlaanderenkaart zelf gebaseerd had op een nog oudere Vlaanderenkaart van Mercator.
De Vlaanderenkaart van De Jode is een wel erg geslaagde compositie, met een mooie kompasroos, het centrale wapenschild van het Spaans Koningshuis omgeven door links het 'oude' en rechts het 'nieuwe' wapenschild van het Graafschap Vlaanderen (het oude wapenschild komt vandaag nog voor in het wapen van de provincie West-Vlaanderen). De vier beren in de hoeken met hun respecievelijke vaandels stellen de vier Vlaamse adellijke oergeslachten voor (de 'beren' zijn een verbastering van het Frans 'pairs', dat verwijst naar families en telgen van gelijke stand en rang). Ook meegenomen is het feit dat de kaart noord-georiënteerd is, wat in die tijd zeker niet de norm was (zie bv. de Vlaanderenkaart van Ortelius op de cover van een boek in de fotogalerij hieronder; de alleroudste 'moderne' Vlaanderenkaart, de 'Charte van Vlaenderen' uit 1538, was zelfs volledig zuid-georiënteerd en stond dus naar huidige normen 'op haar kop').
De Vlaanderenkaart die Galerie Saint-Clair aanbiedt is de - erg zeldzame - eerste versie van 1578. Dit exemplaar verkeert in topstaat, is prachtig eigentijds ingekleurd en is simpelweg van museale kwaliteit. Die kaart staat overigens op dubbele pagina afgebeeld in het in 2017 in Knokke uitgegeven boek "De Vlaamse Kasselrijen in kaart gebracht" van de hand van Paul Vandewalle (zie fotogalerij hieronder). Het valt op dat in zowat alle andere referentie-publicaties over oude landkaarten van het Graafschap Vlaanderen steevast de tweede versie uit 1593 staat afgebeeld (zie fotogalerij hieronder), wat andermaal aangeeft dat de eerste versie uit 1578 bijzonder schaars is.
prijs: op aanvraag
